+ 34 981 508 142

USO DO MEL PARA TRATAR FERIDAS

20 de decembro 2017

O mel foi un remedio utilizado na curación de diversas clases de feridas desde tempos antigos grazas ás súas demostradas propiedades antibacterianas, antiinflamatorias, desodorizantes e antioxidantes, entre outras. Numerosos estudos científicos considérana eficaz no tratamento de feridas, con apenas efectos adversos, polo que xa foi catalogada como produto médico regulado en diversos países.


APÓSITO DE MEL

Na actualidade disponse de múltiples clases de apósitos, vendaxes, técnicas e tratamentos farmacolóxicos para a curación de feridas. Con todo, desde fai varios anos experimentouse un crecente interese no uso do mel como terapia alternativa natural, non só na curación de feridas, senón noutros ámbitos como son as afeccións do aparello dixestivo, trastornos oftalmolóxicos, alteracións dermatolóxicas, etc.

Aínda que en España o mel non é un recurso demasiado coñecido no medio sanitario, sí o é noutros países como Reino Unido, Francia, Nova Zelanda ou Australia, nalgún dos cales xa consideran un produto médico regulado.

Vexamos primeiro os antecedentes históricos do uso do mel, a súa composición, propiedades, os métodos de esterilización para o seu uso como elemento terapéutico e outros usos distintos á curación das feridas. Despois centrarémosnos en explicar o mecanismo de actuación do mel nas feridas e a comercialización da mesma para a curación de feridas na actualidade.

ANTECEDENTES DE USO

O uso do mel como terapia alternativa na área da medicina está demostrado desde fai máis de 4.000 anos por parte de varias civilizacións. Aristóteles (filósofo e científico), Hipócrates (considerado o pai da medicina) ou Dioscórides (médico, farmacólogo e botánico) xa a recomendaban para paliar a diarrea, a irritación ocular, as queimaduras solares ou as úlceras. Textos médicos europeos da Idade Media mencionan os seus beneficios e suxiren o seu uso como terapia medicinal.
Na actualidade continúa sendo aproveitada como un produto curativo na medicina popular. Na India úsase para tratar enfermidades oculares, en África aplícase en úlceras infectadas nas pernas e para a dor de oídos. E nos países máis desenvolvidos da nosa contorna recoméndase para paliar o catarro e a dor de garganta.

COMPOSICIÓN

O mel é un produto que non existe en estado natural;  fabrícana as abellas obreiras a partir do néctar que recolectan, mediante procesos enzimáticos que modifican os azucres presentes no mesmo.

Trátase dunha solución supersaturada que presenta un alto valor nutritivo e enerxético (100 grs. de mel aportan unhas 300 kilocalorías) grazas ao elevado nivel de hidratos de carbono de fácil dixestión que contén. Ademais dos azucres contén unha pequena fracción de proteínas e enzimas que representan en torno ao 1% e que posúen un importante papel para as propiedades curativas do mel.

Outro ingrediente son os ácidos (glucónico, acético, butírico, clorhídrico, cítrico, fórmico, fosfórico, láctico e succínico), responsables do seu baixo PH e que determinan o seu sabor e cheiro.

En menor cantidade hai minerais e oligoelementos como calcio, cloro, cobre, ferro, magnesio, manganeso, fosfato, potasio, silicio, sodio e azufre. Tamén é rica en vitaminas, especialmente as do grupo B e flavonoides.

Ademais desta combinación de compoñentes contén sustancias aromáticas, estróxenas e inhibidoras de xermes e, en determinados tipos de mel, posúe peróxido de hidróxeno, factor crave para definir as súas propiedades antibacterianas. En función desta composición varía enormemente a súa eficacia e uso no tratamento de feridas.

Aínda que todos os meles teñen certa acción terapéutica, existen algunhas que posúen un extraordinario efecto antibacteriano como son o mel de Manuka ou o mel Jellybush, ambas orixinarias de Nova Zelanda e Australia ou o mel Jambhul, procedente da India.

Tamén existe algún mel con efectos nocivos para a saúde, como pode ser o "mel tolo" que se produce nalgunhas rexións do Mar Negro e que provoca arritmias se se inxire, ou todas as derivadas de plantas das especies botánicas Rhododendron, Oleander, Azaleas ou Laurel de montaña e Laurel de ovella, cuxos síntomas trala inxesta inclúen vómitos, diarrea, mareos, hipotensión, etc.

PROPIEDADES

1. ANTIBACTERIANO

Unha das características do mel é a súa actividade antibacteriana, que se mide en función do parámetro Concentración Inhibitoria Mínima (CIM) co que se expresa a sensibilidade dun determinado microorganismo a un tratamento, neste caso ao mel. E demostrouse a eficacia da mesma fronte a varias especies de fungos e bacterias, como poden ser Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus, Candida albicans e Escherichia Coli, entre outros.

Os axentes principais responsables desta propiedade son a osmolaridade, a acidez, a fonte floral do néctar e o peróxido de hidróxeno.

- Ao tratarse dunha solución cun alto contido en azucre e hipertónica, prodúcese unha acción osmótica pola cal extráese auga dos microorganismos e se lles extermina por deshidratación. Á vez que proporciona un ambiente húmido ao leito da lesión, o que se demostrou que acelera a curación de feridas nun 50% de tempo.

- Cun PH próximo ao 4, o mel é unha sustancia aceda, o que favorece a inhibición do crecemento bacteriano e os danos tisulares que puidese ocasionar o amonio producido polo metabolismo bacteriano.

- A fonte floral a partir da cal obtense o mel é moi importante dado que algúns néctares inclúen unha enzima denominada catalasa que contrarresta a efectividad do peróxido de hidróxeno, ademais de distintos flavonoides e fitoquímicos que tamén poden afectar.

- O peróxido de hidróxeno (o que coñecemos comúnmente por auga osixenada) está presente no mel en pequenas cantidades non daniñas para os tecidos, grazas á incorporación dunha enzima chamada glucoxidasa que as abellas engaden ao néctar trala súa recolección e que transforma a glucosa do néctar en ácido glucónico e peróxido de hidróxeno.

Do carácter antibacteriano do mel cabe destacar a súa grande efectividade contra algúns dos microorganismos que máis resistencias xeran aos antibióticos, en parte debido a que o seu uso non foi tan estendido como o destes, dos que, en ocasións, realízase un uso indiscriminado. Por iso, o mel pode considerarse unha boa opción se os antibióticos non son efectivos no tratamento de feridas infectadas, á vez que se evitan os temidos efectos secundarios dos mesmos: destrución da flora intestinal, reaccións alérxicas, danos en riñóns e fígado, etc.

2. ANTIINFLAMATORIO

As propiedades antiinflamatorias foron comprobadas en diversos estudos clínicos en feridas non infectadas e resultan de gran interese no proceso de curación dadas as consecuencias que produce a inflamación: edema, exudación, dor e liberación de radicais libres, os cales, se son excesivos ou de prolongada duración, dificultan notablemente o proceso de cicatrización das feridas, destruíndo calquera elemento biolóxico que localicen.

3. ESTIMULANTE DO CRECEMENTO DE TECIDO

O mel é capaz de estimular o desenvolvemento de novo tecido, propiedade que resulta moi ventaxosa no tratamento de úlceras, queimaduras e diversos tipos de feridas. En diversos estudos observouse que promove a formación de novo tecido de granulación por medio da estimulación da síntese de fibras de coláxeno, mellorando a forza das mesmas e impulsando o desenvolvemento de tecido rexenerativo no leito da lesión.

4. ANTIOXIDANTE

As súas propiedades antioxidantes débense, en parte, ao peróxido de hidróxeno, que evita a formación de radicais libres e as consecuencias negativas que estes ocasionan. Esta propiedade atópase estrechamente ligada ás súas propiedades antiinflamatorias.

5. IMPULSOR DO SISTEMA INMUNE

Isto lógrase mediante a estimulación dos linfocitos B e T e a liberación de citoquinas TNF-α, IL-1 e IL-6.
Igualmente, o seu PH acedo e a produción de peróxido de hidróxeno ou fitoquímicos como o MGO colaboran na destrución de bacterias. Ademais o mel aporta sustratos para a produción de enerxía por parte dos macrófagos, é dicir, nutre ás células encargadas de participar na fagocitosis microbiana.

Para rematar, débense resaltar outros efectos producidos polo emprego do mel na curación de feridas: a disminución do mal cheiro propio da lesión grazas ao aporte de glucosa, que impulsa ás bacterias a consumir este monosacárido en lugar dos aminoácidos, producindo acedo láctico no canto de amoniaco e compostos sulfurados, responsables do mal cheiro; e o poder desbridante, que se asocia ás súas propiedades antioxidantes, debidas, en parte, ao peróxido de hidróxeno, pero tamén a outras sustancias cuxo mecanismo de acción aínda non puido ser esclarecido plenamente.

OUTROS USOS TERAPÉUTICOS DO MEL

Ademais da súa utilidade para a curación de feridas, tamén hai evidencia científica da súa acción terapéutica noutras patoloxías, tales como:

- Patoloxía gastrointestinal: Existen evidencias que sinalan os beneficios do mel (concretamente do mel de Manuka) para tratar úlceras estomacais debido á inhibición que exerce sobre a Helicobacter Pylori, bacteria responsable de gastritis, úlceras estomacais e relacionada co cancro gástrico, segundo as últimas investigacións respecto diso. Tamén hai constancia do seu uso como tratamento preventivo en úlceras estomacais por consumo de alcohol e antiinflamatorios non esteroides. E utilízase en diarreas bacterianas e o sídnrome do intestino irritable con bos resultados, segundo constatan algúns traballos científicos.

-Patoloxía oftálmica: Mediante a súa aplicación a modo de ungüento serve para tratar queratitis, conxuntivitis e blefaritis. Igualmente, estanse realizando varios estudos sobre o seu uso no tratamento de cataratas, dadas as súas propiedades antioxidantes e osmóticas e a presenza de flavonoides, pero aínda non hai resultados concluíntes.

-Patoloxía dermatolóxica: O seu uso cínguese a tratamentos contra o acné, debido ás súas propiedades antibacterianas e preventivas do exceso de sequedade na pel.

Así mesmo, tamén demostrou ser útil no tratamento de resacas, grazas ao seu alto contido en fructosa e enzimas que aceleran o metabolismo do alcohol. En calambres e tics, debido á acción da acetilcolina como transmisor de impulsos nerviosos; para resfriados, tos e gripe, sendo o seu uso máis coñecido e popular. En afeccións hepáticas, grazas ao aumento de glucóxeno, que incrementa a capacidade de filtración e eliminación de toxinas. En afeccións bucodentais polas súas propiedades antibacterianas. E, para rematar, na prevención de infartos, evitando a migración de bacterias bucais.

COMO ACTÚA O MEL NA CURACIÓN DE FERIDAS

Existen datos que aluden ao uso do mel na curación de feridas desde o ano 2.500 a.C., pero tralo descubrimento dos antibióticos quedou en desuso. Con todo, nos últimos tempos rexurdiu o interese nesta terapia debido ás múltiples vantaxes do seu uso e os nulos efectos secundarios, fronte aos que xeran os antibióticos, que afectan a diversos órganos do corpo.

Realizáronse diversos ensaios clínicos comparativos sobre o uso do mel en feridas e demostrouse sobradamente a maior rapidez de curación das lesións comparadas coas que soamente foron irrigadas con soro salino fisiológico. Así mesmo, demostrouse a maior rapidez de cicatrización de feridas quirúrxicas e de queimaduras.

Destaca a rapidez coa cal as feridas curan cando o mel se aplica sobre elas, sobre todo en queimaduras, gangrenas de Fournier e feridas abertas. O mel axuda a diminuír a aparición de queloides e cicatrices hipertróficas, así como a necesidade de uso de enxertos cutáneos. Resulta moi interesante tamén a súa efectividade en feridas infectadas con Staphylococcus aureos multirresistente (SARM), un dos xermes máis comúnmente achado nos centros sanitarios e cuxa erradicación resulta unha ardua tarefa para os profesionais da saúde.

O mel prové un ambiente húmido á ferida, idóneo para iniciar a recuperación de tecido. Así, as células epiteliales son capaces de crecer sobre a superficie da ferida e os fibroblastos poden contraerse para aproximar os bordos da lesión, á vez que as propiedades antibacterianas do mel evitan a proliferación de microorganismos no leito húmido da ferida.

Outra vantaxe importante que aporta o mel é o elevado grado de limpeza que proporciona á lesión infectada, é dicir, o seu poder desbridante, eliminando o tecido morto resultante do proceso infeccioso.

O mel tamén aporta a vantaxe de eliminar o mal cheiro procedente das feridas infectadas. Este efecto desodorizante actúa principalmente sobre bacterias anaerobias mediante a metabolización de azucres, no canto de aminoácidos e proteínas do tecido necrótico, formando acedo láctico, no canto de amonio, o principal responsable do desagradable fedor.

Resulta interesante tamén a propiedade nutricional do mel, que actúa suplindo a falta de nutrintes, debido en ocasións á mala perfusión sanguínea, sen os cales a ferida non sería capaz de rexenerarse. Isto débese, principalmente, á transferencia de glucosa, que serve como sustrato dean a formación de novo tecido.

Co uso do mel nas feridas conséguese reducir considerablemente a dor e a incomodidade provocados polo edema e o exudado das lesións. Observouse a nivel microscópico unha gran disminución de linfocitos no sangue trala cura de feridas con mel, o que reafirma a teoría de que o mel xera unha alteración nos compoñentes sanguíneos e no tecido adxacente á lesión.

Varios estudos compararon o uso do mel na curación de feridas con outros tratamentos máis convencionais e tras iso concluír que se trata dun axente igual ou máis eficaz, podendo compararse ao hidroxel na curación de úlceras venosas e resultando moi superior á sulfadiazina de prata no tratamento de queimaduras.

Pódese afirmar que o mel é eficaz no tratamento de múltiples tipoloxías de lesións, por exemplo: abrasións, amputacións, abscesos, úlceras por presión, estomatitis gangrenosa, úlceras cervicais, sabañóns, fístulas, úlceras por lepra, feridas infectadas traumáticas, feridas sépticas, úlceras vasculares, úlceras malignas, grietas en pezóns, cortes, úlceras estomacais, úlceras de pé diabético, gangrenas de Fournier, feridas quirúrxicas, queimaduras, etc.

Efectos adversos

Únicamente se acharon, como tales, a sensación de queimazón ou picor producida inmediatamente logo da aplicación tópica de mel sobre feridas abertas nalgúns pacientes.
Trala realización de diversos estudos non se obtiveron datos que demostrasen que o mel puidese producir alerxias tralo seu uso tópico. Tampouco cabe a posibilidade de que conteña microorganismos capaces de producir unha infección dado que é unha solución supersaturada con apenas contido en auga e ademais, xeralmente, está esterilizada.
Para rematar, a posibilidade de producir unha hiperglucemia en pacientes diabéticos é case inexistente dado que a súa absorción sistémica é escasa no caso de aplicación tópica sobre feridas.

GUÍA PRÁCTICA DO USO DO MEL PARA A CURACIÓN DE FERIDAS

É importante recalcar algunhas cuestións no uso do mel para tratar feridas. En primeiro lugar débese usar exclusivamente mel seleccionado para iso, así como facer unha correcta limpeza previa da ferida con soro salino fisiolóxico para promover a penetración do mel na lesión.

Tamén é recomendable a aplicación de mel líquido sobre unha gasa estéril, celulosa, apósito de hidrofibra ou de alginato de calcio (este último diminúe considerablemente a frecuencia das curas), en lugar de facelo directamente sobre a ferida, evitando dese modo o deslizamiento do mel. 

Como en todo tratamento tópico, a cantidade de produto aplicado resulta de gran relevancia para que sexa efectivo. Aínda que un exceso de produto non ten sentido xa que sería desperdiciar produto, unha cantidade insuficiente reduciría moito os beneficios terapéuticos. O mel ten que entrar en contacto coa ferida e cubrila na súa totalidade para que o tratamento resulte efectivo.

Igualmente, a frecuencia da cura variará en función do tempo no que o mel sexa diluída polo exudado da ferida. É necesario usar un vendaxe secundario para manter a fixación do mel no seu lugar, prolongando así a duración da cura.

Para que a aplicación resulte efectiva, o mel debe permanecer no seu lugar de acción, polo menos, 12 horas, pero preferiblemente máis tempo, ata ata 2 ou 3 días. Pola contra os seus beneficios antibacterianos e desbridantes veranse considerablemente reducidos.

Respecto ao intervalo de tempo necesario para o comezo dos efectos terapéuticos do uso do mel na curación de feridas, estímase que se deben realizar curas con mel de dous a catro semanas, e si logo dese tempo non se observa ningunha melloría clínica da ferida, debería suscitarse un cambio na estratexia de tratamento a seguir.

MEL COMERCIAL PARA A CURACIÓN DE FERIDAS



En España, aínda que o seu uso non se atopa moi estendido entre os profesionais, comercialízanse varios formatos que conteñen mel, lanolina, aceite de bacalao, aceite de xirasol, aloe barbadenisa, caléndula oficinales, vitaminas C e E e óxido de zinc; todos eles baixo o nome comercial de L-Mesitran® e en diversos formatos: ungüento ou gel, apósito de hidroxel, malla, tul, almohadillas, apósitos de alxinato de calcio ou sodio, etc.

En Estados Unidos o uso terapéutico do mel aínda non está moi estendido. No Reino Unido o mel non se atopa rexistrada como produto médico e farmacéutico, aínda que hai diferentes meles comerciais cuxa etiqueta indica que poden ser utilizadas na curación de feridas.

Australia e Nova Zelanda son consideradas as nacións máis avanzadas en canto ao uso do mel refírese. En Australia Medihoney® e en Australia Comvita®, ambas a base de meles de Manuka, son empregados con fins terapéuticos en centros sanitarios.

Nos Países Baixos tamén está bastante estendido o seu uso, emprégase baixo o nome comercial de Honey Soft® ou Mesitin® e atópase combinada con varios compoñentes.

CONCLUSIÓNS

O mel é un excelente produto para tratar gran diversidade de feridas e lesións. O auxe do seu uso tal vez débase, en parte, á ineficacia dos tratamentos convencionais ou aos efectos secundarios que tales tratamentos producen.

Son diversos os estudos que constataron as calidades que o mel posúe e que a fan idónea para o tratamento, en particular, das feridas. Principalmente polas súas diversas calidades terapéuticas e os seus nulos efectos secundarios e non desexados sobre a saúde do paciente. 

Bibliografía consultada: 

Traynor J. Honey: the gourmet medicine. Bakeresfield: Kovak Books; 2002.
 Lund A. A curación co mel. Barcelona: Robinbook; 1999. 
Pérez Sánchez J.A. Caso clínico: Aplicación de mel para o tratamento de úlceras baseado en literatura científica. Hygia. 2013. 
González Gascón R., Do Dedo Torre P. Actualización sobre o uso de mel no tratamento de úlceras e feridas. Caso clínic ou Enferm Global (online) 2004. http://revistas.um.é/eglobal/article/view/577/599

Rosa Ana Martínez Girao. Traballo TFG O mel no tratamento de feridas. UC. 2014
Vijaya KK, Nishteswar K. Wound healing activity of honey: A pilot study. Online 2012. 
Soldevilla Agreda JJ, Torra i Bou JE. Atención integral das feridas crónicas. Madrid: SPA, 2004.
 

Artigo escrito por José Castro, apiterapeuta.  www.apiterapia.center


Voltar